Hayıt

HAYIT
(Vitex agnus-castus)

Mineçiçeğigiller familyasındandır.Diğer adları ayıt,acı ayıt, beşparmak otu, iffet otu, rahip biberi.

1-3 metre boylarında çalı şeklindedir.Anayurdu Akdeniz havzasıdır.Ülkemizde de Ege, Akdeniz ve Güney Anadolu da dere ve nehir yataklarında kıyı kumullarında görülür.Kışın yapraklarını döker 5-7 parmaksı yaprakçıktan oluşma yapraklar karşılıklıdır.Temmuz – ağustos aylarında dal uçlarında başaklar halinde açan çiçekler soluk , leylak, soluk pembe, yada mavi renklidir.Siyah yada kırmızımsı meyveler 3 mm çapında küçük küre şeklinde özel kokulu acımsı lezzetlidir.Ünlü antik Yunanlı hekim Dioskorides(I.yy) hayıt tohumlarıyla libidoyu bastırmaya yönelik içecek hazırladığını yazar.Bitki Ortaçağda (5-15 yy) da manastır hayatında önemli rol oynamıştır.Bekarlık sıkıntılarından uzaklaşmak tutkulardan arınmak isteyen rahiplarin yemeklerine karıştırılırdı.

Bitkinin asıl kullanılan kısmı meyvelerdir.( çiçekli sürgünlerle taze yaprakların da az da olsa kullanıldığı olur.)Sonbaharda toplanır taze olarak kullanıldığı gibi gölgede kurutulup baharat olarak kullanılmak üzere bir kavanozda da saklanabilir.Bu taneler karabibere benzer ama baharlı etkisi ona göre çok zayıftır.Hafif acı keskin kokuludur.

Hayıt tohumları Afrikanın kuzeyinde baharat karışımlarında yer alır.Soslara dolma içlerine , hamur işlerine, çorbalara, ızgaralara,av aletlerine yalnız yada başka baharatlarla karıştırılarak ekilir.Fas’ta Ras el hanout adlı karma baharatın içinde yer alır.Bileşiminde uçucu yağ , tanenler, alkolitler, kumarin,glikozit, reçine yağın içinde limonen sineol gibi maddeler bulunur.

1 litre kaynar su 20-50 gram meyvenin üzerine dökülür 10-15 dakika bekletildikten sonra süzülür ve günde 2-3 kez birer bardak içilirse idrar ve gaz söktürücü, sakinleştirici,hafif ağrı kesici,cinsellik azaltıcı etkiler gösterir.Çarpıntıya baş dönmesine spazmlara karşı kullanılır.
Muğla dolaylarında çiçeklerinden su buharıyla , kekik yağı yerine kullanılmak üzere uçucu bir yağ elde edilir.

Diyarbakır- siverek te de hayıt çiçeği çayı gebeliği önleyici olarak kullanılır.

Hayıtın dallarından sele, sepet örülür.Dekoratif kulübeler yapılır.Dalları ve kökleri kumaşları sarı renge boyamada kullanılır.